SİNDİRİM  VE SİSTEMLERİ

Organizmalarda besin maddelerinin hücrelerde kullanılabilir hale getirip

 hücrelere alınması olaylarına sindirim denir.Sindirim olaylarında ATP

 harcanmaz.Sindirim hidroliz olayıdır.İstemli olarak başlar refleks olarak

devam eder.

Üç evrede gerçekleşir;

1-Mekanik sindirim:Kaba partiküller halinde olan besinlerin  küçük

 partiküller haline getirilmesidir.

Mekanik sindirim;ağız, mide,taşlı gibi organlarda gerçekleşir.

Not:Holozoik beslenen canlılarda görülür.

2-Kimyasal sindirim:Besinlerdeki organik bileşiklerin enzimlerle yapı

 taşlarına hidroliz edilmesidir.

Kimyasal sindirim;Ağızda, midede,ince barsaklarda ve hücre içlerinde

 gerçekleşir.

Not:Saprofit bakteri ve mantarlarda,serbest yaşayan protistalarda,

 İnsektivor bitkilerde, endoparazitler hariç bütün omurgasızlarda ve bütün

 omurgalılarda görülür. 

3-Emilim:İnorganik besinlerin ve organik besin yapıtaşlarının hücrelere

 madde alınım kurallarına göre geçmesidir.

Emilim;İnce bağırsaklarda,kalın bağırsaklarda ,protistalarda,çok hücreli

basit yapılı canlılar ve endoparazitlerde bütün vücud yüzeyinde

Not:İnsektivor bitkiler ve bütün heterotroflarda görülür.

a)Özelleşmiş sindirim sistemleri yoktur.(Hidra ve planaria da hücre dışı

 sindirim için gereklidir.)

b)Besinler küçük olup endositoz la alınırlar.

c)Mekanik sindirim görülmez.

d)Sindirim hücre içinde sindirim kofullarında gerçekleşir.

e)Protistalar,süngerlerde görülür.

f)Hidra ve planarialarda hücre dışı sindirimi hücre içi sindirim takip eder.

g)Lizozom taşıyan bütün hücrelerde işlevini kaybeden organel ve yapıların

 lizozom larla parçalanması hücre içi sindirimdir.

A)Saprofitlerde:

a)Bazı bakteri ve mantarlar bu gruptandır.

b)Özelleşmiş sindirim yapıları görülmez.

c)Hücre dışı sindirimi gerçekleştiren özel enzimler salgılarlar.

d)Kimyasal sindirimden sonra emilim gerçekleşir.

e)Beslenme hızı ve oranı düşüktür.

f)Mekanik sindirim görülmez.

B)İnsektivor bitkilerde:

a)Bazı yaprakları metamorfozla böcekleri yakalama organı ve sindirim

 ortamı haline gelmiştir.

b)Özel sindirim enzimleri üretirler.

c)Kimyasal sindirimden sonra emilim gerçekleşir.

d)Mekanik sindirim görülmez.

C)Holozoik beslenen hayvanlarda:

a)Sindirim özelleşmiş boşluklarında gerçekleşir.

b)Özel bezler tarafından kimyasal sindirimin değişik aşamalarında rol alan

 enzimler salgılanır.

c)Mekanik sindirimden sonra gerçekleşir.(Bazı canlılarda önce sindirim

 sistemi ve birlikte gerçekleşir.)

d)Beslenme hızlı ve verimlidir.

e)Herbivor canlıların bağırsaklarında yaşayan bazı tek hücreliler hücre dışı

 sindirime yardımcı olurlar.

f)Endoparazitler hariç çoğu omurgasız ve bütün omurgalılar bu gruptandır.

g)Besin kaynaklarına göre herbivor, karnivor ve omnivor olmak üzere üçe

ayrılırlar.

A)Görevi:

a)Besinlerin sisteme alınması

b)mekanik sindirim

c)Kimyasal sindirim

d)Besinlerdeki kimyasallar algılanarak sindirimle ilgili refleksleri

 başlatmak.

B)Yapısı:

a)Dudak ve yanaklar:Emme,içme,besinlerin dişler üzerinde tutulması.

b)Damak:Ağız ve burun boşluğunu ayırarak memelilerde mekanik sindirimi

 olanaklı kılar.

c)Dil:Besinlerin tadını algılamak,besinleri dişler üzerinde hareket

 ettirmek,yutkunmada besini yutağa itmek.

d)Diş:Mekanik sindirimi gerçekleştirmek.

e)Tükürük bezleri:

-İçeriği: Su,mukus,amilaz,Na ve Ca iyonları

-Görevi:     1-Besinlerin ıslatılıp yumuşatılması.

                2-Ağız içini nemli ve kaygan tutulması.

                3-Besin partiküllerinin yapışmasını sağlayarak lokma haline

 getirilmesi.

                4-Nişastanın sindirimi.

                5-Ağız içinin hafif bazik değerde tutmak.

-Tükürük salgısının kontrolü:Kalıtsal ve şartlı reflekslerle gerçekleşir.

C)Ağızda kimyasal sindirim:

Sadece nişastanın sindirimi gerçekleşir!.

                        Amilaz

Nişasta+(-H2O) ------------>Dekstrin + Maltoz

D)Emilim:

Su, Bazı ilaçlar ve zehirlerin emilimi gerçekleşir ancak

beslenme için önemsizdir.

A)Görevi:

a)Ağızla alınan besinleri düzenli aralıklarla yemek borusuna iletmek.

b)Burunla alınan havayı soluk borusuna iletmek.

c)Alınan besin ve solunum havasındaki mikroorganizmalara karşı bağışıklık

sistemini uyarmak.

B)Bağlantıları: 

a)Ağız boşluğu       b)Burun boşluğu       

c)Yemek borusu     d)Soluk borusu   

e)Östaki  borusu

Yutkunma

Peristaltik hareket

A)Görevi:

Yutkunma ile kendisine gelen besinleri peristaltik hareketleri  ile  düzenli

aralıklarla mideye iletmek.

B)Yapısı:

İçte: Mukoza katmanı bulunur.

Ortada:Uzunlamasına ve halkasal olarak yerleşmiş kaslar bulunur bunların

peristaltik hareketleri ile besinler düzenli aralıklarla mideye taşınır.

Dışta :Seroza bulunur.

C)Mekanik sindirim:

Yoktur.

D)Kimyasal sindirim:

Ağızda başlayan nişasta sindirimi devam eder.Organın yapısında enzim

içeren salgılar üretilmez.

E)Emilim:

Gerçekleşmez.

A)Görevi:

a)Depolama   b)Mekanik sindirim   c)Kimyasal sindirim   

d)İletim    e)Mikroorganizmaların öldürülmesi    f)Emilim!

B)Bağlantıları:

Kardia bölgesinde yemek borusu ile pilor bölgesinde ise

ince bağırsaklarla bağlantılıdır.

C)Dokusal oluşum :

a)İçte: katlanmalar yapıp yüzey alanını artıran mukoza bulunur.salgı

bezleri bu katmanda bulunur.

b)Ortada:Kasdokusu bulunur.Uzunlamasına, halkasal ve çapraz yerleşen

 kasların hareketi ile midede yoğurma hareketleri oluşur.Bu hareketler

 besinlerin midede tutulması salgılarla karışması ve kısmen de mekanik

sindirime uğratılmasını sağlar.

c)Dışta:Seroza katmanı bulunur.

Not:Midenin Kardia bölgesinde yemek borusu ile ve pilor bölgesinde 12

 parmak barsağı ile halkasal kaslardan oluşmuş sifinkter denen kapılar

taşır bunlar mide içeriğinin kontrollü şekilde yemek borusundan mideye ve

 mideden 12 parmak barsağına iletilmesini sağlar.

D)Salgıları ve Görevleri:

a)İç salgı:

·          Gastrin:Mide dış salgısını uyarır.

b)Dış salgılar:

·          Pepsin:Proteinleri sindirmek

·          Lap:Süt proteinlerini kazein (Peynirleştirmek) haline dönüştürmek.

·          Mukus:*Sindirim yüzeyini nemli ve kaygan tutmak ,HCL ve enzimlerin etkisinden dokuları korumak

·          HCL:   *Pepsinojeni pepsin haline getirmek.

                                 *Bazı mineralleri redükleyerek emilebilir hale

 getirmek.

                                 *Besinlerle gelen mikropları öldürmek.

                                 *Proteinlerin sindirimi için asidik ortam oluşturmak.

·         Amilaz ve lipaz :mide ortamında etkisizdirler.

c)Mide salgılarının kontrolü:

1-Sinirsel:

a)Besin görme        b)Mide gerilmesi        c)Stres

2-Hormonal:

a)Gastrin (Artırıcı etkiye sahip mideden salgılanır.)

b)Enterogastron: (Azaltıcı etkiye sahip , incebağırsaklardan salgılanır.)

E)Kimyasal sindirim:

Midede sadece proteinlerin sindirimi olur:Amilaz ve lipaz üretilmesine

 karşın asidik ortam olduğu için etkisizdirler.

                        HCL

Pepsinojen---------------- Pepsin

                             Pepsin

Protein+(H2O)n-1----------------- Pepton(Polipeptid)+amino asit

                    Renin(Lap)                        Pepsin

Süt(-H2O)---------------------- Kazein(-H2O)------------ Pepton +A.asit

Not:Mide içeriğinin ph’sı 1,5-2 dir.

Not:Mide öz suları ile karışmış yarı sindirilmiş içeriğe kimus denir.

 Not:Midede karbonhidratların ve yağların sindirimi ortamın asidik

 olmasından dolayı gerçekleşmez.

Duedonum (Onikiparmak bağırsağı)-jejenum(Boş bağırsak) ve ileum

 (Kıvrımlı bağırsak) adı verilen üç kısımdan oluşur.

A)Bağlantıları:

Duedomum kısmında  midenin pilor bölgesi ,virsung kanalı ile pankreas ve

koledok kanalı ile karaciğer (Safra kesesi) bağlantılıdır.  İleum ile

kalınbağırsaklar

B)Dokusal oluşum:

a)İçte:Mukoza bulunur. Bu katmanda salgı bezleri , yüzey artırıcı dokusal

katlanmalar olan villuslar  ve hücresel oluşumlar olan microvilluslar

bulunur.

b)Ortada:Kas katmanı vardır.Uzunlamasına ve halkasal yerleşen kaslar

incebağırsakların peristaltik hareketlerini oluşturur.

c)Dışta:Seroza bulunur.

C)Görevi:

a) Kimyasal sindirimi gerçekleştirmek 

b)Emilimi gerçekleştirmek 

c)Besinleri kalınbağırsağa iletmek

D)İnce bağırsaklarda görev yapan salgılar,görevleri ve kontrolleri:

a)İnce bağırsak iç salgıları ve görevleri:

Bu salgılar midenin asidik içeriği ince bağırsaklara geçtiğinde üretilir.

*Enterogastron:Mide faaliyetlerini yavaşlatır.

*Kolesistokinin:Safra kesesini uyararak safra salgısının koledok

kanalından duedonuma boşalmasını sağlar.

*Sekretin:Pankreastan su ve alkali tuzların salgılanmasını ve virsung

kanalı ile duedonuma boşalmasını sağlar.

*Pankreozimin: Pankreastan enzim içerikli salgıların virsung kanalı ile

duedonuma boşalmasını sağlar

*Enterokrin: İnce bağırsağın dış salgı bezlerini uyarır.

b)Safra salgısı:

-İçeriği: Su, yağ asitleri, safra pigmentleri,safra tuzları,elektrolitler

-Görevi:

·          Ortamı alkalileştirmek.

·          Yağların sindirimine yardımcı olmak.

·          Antiseptik ödevi ile bağırsakların bakteri florasını dengelemek.

·          Yağ ve yağda eriyen vitaminlerin emilimini sağlamak.

Not:Safra salgısında safra tuzlarında azalma olursa kolesterol çökelerek

safra taşlarını meydana getirir.

c)Pankeratik salgılar ve görevleri:

·          Su ve alkali tuzlar:( ph:8,5) Asidik mide içeriğini alkalileştirip ortamı kimyasal sindirime hazırlamak

·          Tripsin:Polipeptidlerin sindirimini sağlamak

·          Lipaz:Yağların sindirimini sağlamak

·          Amilaz:Nişastanın sindirimini sağlamak

·          Kimotripsin:Polipeptid leri sindirmek

d)İncebağırsak salgıları ve görevleri:

·          Mukus:Yüzeyin kayganlaşması ve enzimatik etkilerden dokuları korumak.

·          Enterokinaz:Pankreastan inaktif halde salgılanan tripsinojeni aktif enzim tripsin haline çevirir.

·          Peptidaz:Peptidlerin sindirimini sağlamak.

·          Amilaz:Nişastanın sindirimini sağlar.

·          Maltaz maltozu, Laktaz  laktozu,  sukraz  sukrazı monosakkaritler haline çevirir.

·          Nukleaz:nucleik asitlerin sindirimini sağlar.

e)Safra,pankreatik salgılar ve incebağırsak salgılarının salgılanma

kontrolü:

1-Sinirsel kontrol (Önemi tartışmalı) 

2-Hormonal kontrol (Asidik içerikli besinlerin duedonuma geçmesi.)

E)Kimyasal sindirim:

a)Karbonhidratların sindirimi: Pankreastan üretilen amilaz ve ince

bağırsaklardan üretilen amilaz,maltaz,laktaz, sukraz etkilidir.

                          Amilaz                       Maltaz

Nişasta+  (H2O) ----------- Maltoz+H2O --------------Glikoz + Glikoz

                     Laktaz

Laktoz+H2O----------------- Glikoz + Galaktoz

                      Sukraz

Sukroz+H2O-----------------Glikoz + Fruktoz

b)Proteinlerin sindirimi:Kısmen sindirilip polipeptidler haline gelmiş

proteinler üzerine önce pankreatik enzim tripsin ve kimotripsin etkili olur

daha sonra ince bağırsak enzimi olan erepsin etkili olur.

                           Enterokinaz

Tripsinojen-------------------------------------Tripsin

                                                           I                 

              Polipeptid (Pepton)+(H2O)------------- Peptidler + A.asit        

                            Tripsin

Kimotripsinojen ------------------ Kimotripsin

                                                 I

   Polipeptid (Pepton)+(H2O) ---------------- Peptidler + A.asit         

                          Erepsin

Peptidler+H2O ---------------- Amino asitler

c)Yağların sindirimi: Sadece ince bağırsaklarda gerçekleşir. Safra salgısı

varlığında pankreatik lipaz etkili olur.

                                            Lipaz

Yağ molekülleri+3 H2O----------------------Gliserin + 3 Yağ asitleri

                                       Safra tuzları

F)Emilim:

Emilimin %95 ‘i bu organda gerçekleşir. Emilimi artırmak için bu organın

iç yüzeyinde dokusal oluşum olan villus ve hücresel yapılar olan

microvilluslar bulunur.Bu yapıların sayesinde iç yüzey 100m² lik emilim

alanı oluşur.

 Aktif taşınma ile hızlı şekilde gerçekleşen glikoz,galaktoz,bazı amino

asitler ve elektrolitlerin emilimi jejenum kısmından olurken , yavaş ve daha

yoğun ve önemli emilim ileumdan gerçekleşir.

Alınan besinlerdeki monosakkaritler, amino asitler,yağ asitleri ve

gliserin,vitaminler,mineraller,su,ilaçlar vb. organik ve inorganik maddeler

difüzyon, kolaylaştırılmış difüzyon ve aktif taşınma ile alınırlar.Bazı kısa

polipeptidler pinositozla alınabilirler bunun beslenmede önemi olmamakla

beraber alerjik reaksiyonların oluşmasından dolayı önemlidir. Bazı amino

asitler, glikoz , galaktoz ve elektrolitler ise aktif taşınma ile alınır.

Not:Aktif taşıma ile emilenlerin emilim hızları oldukça fazladır.

Not: Ca nın emiliminde Parathormon ve vit-D etkendir. Fe aktif taşıma ile

emilirler. Vit-C Fe emilimini kolaylaştırır. Suda eriyen vitaminler(B-C)

yağda eriyen vitaminlere (A-D-E-K) oranla daha hızlı emilirler. A-D-E-K

vitaminlerin emilimi yağların emilimine bağlıdır. Na iyonları aktif taşıma ile

emilirler ve su pasif olarak bu iyonları takip eder.

A)yapısı:

-İçte:Dokusal katlanmalara sahip mukoza

-Ortada:Uzunlamasına ve halkasal yerleşmiş kaslar;Bunlar devamlı

olmayıp yer yer kesiklikler gösterir.Bu nedenle kütle peristasisi görülür.

(Peristaltik dalgalanmalar organ boyunca devam etmeyip,yer yer kesikliğe

uğrar.)

Dışta:Seroza bulunur.

B)Kısımları ve bağlantıları:

 Yükselen kolonla ileum ile bağlantılıdır.Enine kolonla devam eder.İnen

kolon rektum ile anüsle bağlantı kurar.

C)Salgıları:

Kalın bağırsaklarda sadece mukus salgılanır enzimatik salgıları bulunmaz.

D)Mekanik sindirim:

Gerçekleşmez.

E)Kimyasal sindirim:

Bu organda enzim üretilmediği için kimyasal sindirime katılmaz ancak

burada yaşayan simbiyotik canlıların ürettiği enzimlerle kısmen kimyasal

sindirim gerçekleşir.

F)Emilim:

           1- İnce bağırsaklardan sonra en önemli emilim bu organda görülür.

2-İnce bağırsaklarda emilmemiş glikoz ve amino asitler

3-İnce bağırsaklarda emilmemiş safra tuzlarının emilimi

4-Bazı elektrolitlerin emilimi

5-Sindirim artıkları içinde bulunan suyun emilimi

6-Simbiyotik bakterilerin ürettiği K ve B grubu vitaminlerin emilimi gerçekleştirilir.

G)Salgıları ve görevleri:

·          Mukus:İç yüzeyin kayganlaşması besinlerin hareketinin kolaylaşması.

1-Kursak:

·          Toprak solucanı ve kuşlar gibi ağızda mekanik sindirimi olmayan herbivor canlılarda görülür.

·          Besinlerin depolanmasında rol oynar.

·          Besinlerin ıslatılıp yumuşatılmasında ve mekanik sindirime hazırlanmasında rol oynar.

·          Yavru bakımı olan kuşlarda yavrulara besin taşıma ve hazırlamada rol oynar.

·          Karnivor kuşlarda kemik, tırnak,tüy gibi sindirilmeyen artıkların toplanıp dışa atılmasını sağlar.

2-Taşlık:

·          Toprak solucanı ve kuşlar gibi ağızda mekanik sindirimi olmayan herbivor canlılarda görülür

·          İçinde küçük taşları olduğu kaslı bir organdır

·          Bezli mideden sonra gelir.

Not: Taşlık taşımayan canlılarda besin depolama mekanik sindirimden sonra gerçekleşir .Ancak taşlık taşıyan canlılarda besinler önce depolanır sonra mekanik sindirime uğratılır.

·          Bahçe salyangozlarının taşlıklarında taş değil özel dişler bulunur.

·          Sindirimin hızlandırılmasında rol oynar.

3-Özelleşmiş mide ve Kör bağırsak:

·          Herbivor memelilerde görülür.

·          Besin değeri az olan bitkisel besinlerin depolanması ve mayalanmasını sağlar.

·          Bu yapılarda  simbiyotik yaşayan ve selüloz sindiren enzim üreten tek hücreliler bulunur.

·          Bu yapılar canlıda önemli hacim ve ağırlığa sahiptir.

4-Holozoik beslendiği halde mekanik sindirim için mide hariç

özelleşmiş yapının görülmediği canlılar:

·          Balıklar, kurbağalar,sürüngenler

·          Karnivor oldukları için sindirim kolay ve hızlıdır. Az miktarda alınan besinler uzun süre yeterlidir.

5-Kompleks canlılar olmasına karşın sindirim sistemi taşımayan

 canlılar:

·          Bu canlılar endoparazitler dir.

·          Diğer canlıların sindirim boşluğunda veya doku sıvılarında yaşar.

·          İhtiyaç duyduğu besinleri canlı sistemlerinden hazır olarak tüm vücud yüzeyi ile emerek alırlar.

·          Karaciğer kelebeği,Tenya,Plazmodium örnek verilebilir.

6-Kompleks canlılar olmasına karşın mekanik sindirimi olmayan

ve kimyasal sindirimi vücud dışında yapan canlılar:

·          Örümceklerden çoğu bu gruba girer.

·          Avını yakaladıktan sonra enzimlerini avının vücudu içine enjekte eder kimyasal sindirim sonucu oluşan besleyici sıvı içilerek beslenme tamamlanır.

7-İnsektivor bitkilerde :

·          Böcek yakalamak ve kimyasal sindirime uğratmak için özelleşmiş yapraklara sahiptirler.

·          Besinleri vücud dışında kimyasal sindirime uğrattıktan sonra difüzyon la hücreleri tarafından emilir.

                               Mide enzimleri

Kromatinler---------------------------------Nucleik asitler + Protein

                               (Pankreastan)

                               Nukleaz

Nucleik asitler-----------------------------Nucleotidler

                               (Bağırsaktan)

                               Fosfotazlar

Nucleotidler--------------------------------Nucleozidler + Fosforik asitler

Sindirim sonucu oluşan nucleozidler ince bağırsaklardan emilirler.

Sindirim dokularda (Hücrelerde) gerekirse devam eder.

                               (Hücrelerde)

                               Nucleozidaz

Nucleozidler--------------------------------Organik bazlar + Pentozlar

Sindirim salgılarının kontrolü:

1-Sinirsel:

a)Doğuştan olan refleksler :-Ağıza besinin alınması,Organa besinin

 girmesi salgıların oluşumunu uyarır.

b)Kazanılmış refleksler:    

 -Doğal kazanılmış: Besinin görülmesi, kokusunun alınması

-Suni kazanılmış refleksler: Besini hatırlatan herhangi bir uyaranın

 (ses,renk,şekil vb.)algılanması.

2-Hormonal:

Mide ve ince bağırsaklardan üretilen hormonlar mide,safra,pankreas ve

 ince bağırsakların salgı üretmesini uyarır.

Sinirsel uyarılar hızlı ancak kısa süreli ve az, hormonlar ise yavaş ancak

 uzun süreli ve çok salgı oluşumuna neden olurlar.

Sindirim sisteminde mekanik sindirimin görüldüğü yapılar: Ağız (Dişler) ve

 Midedir.(Kas hareketleri)

Sindirim sisteminde sindirim enzimi üreten yapılar: Ağız,Mide,İnce

barsak,Pankreas

Salgıları ile sindirime yardımcı olan yapılar: Ağız, Mide,İnce barsak,

Pankreas, Karaciğer

Emilimin görüldüğü yapılar( Çoktan aza doğru):İnce barsaklar,Kalın

 barsaklar,Mide(Ağız:Çok az ve inorganik maddeler)